Lentet historike të Kristo Frashërit, thellimi i një leximi strukturor mbi Dibrën

Lentet historike të Kristo Frashërit, thellimi i një leximi strukturor mbi Dibrën

Nga Fatmir Terziu

Vepra madhore “Historia e Dibrës” prej disa vitesh është dhuratë nga dy miq të nderuar Miranda Goleci dhe Bujar Karoshi, që janë botues të saj. Dhe ajo ndodhet në Bibliotekën time personale në Londër. Dhe kështu duke e lexuar dhe analizuar ndoqa efektin diskursiv të lenteve historike të Prof. Dr. Kristo Frashërit, nga lashtësia deri në marsin e vitit 1939. Qasja historiografike e studiuesit Kristo Frashëri ndaj trevës së Dibrës me veprën studimore “Historia e Dibrës” (M&B 2016) shquhet për një metodë sintetizuese, ku hapësira gjeografike, zhvillimet ekonomike dhe proceset shoqërore lexohen si pjesë të së njëjtës logjikë historike. Ai nuk e fragmentarizon historinë në periudha të izoluara, por e sheh atë si një vazhdimësi të kushtëzuar nga mjedisi natyror dhe nga raportet e forcës që lindin brenda tij. Në planin gjeohistorik, Frashëri e konsideron Dibrën si një trevë “të mbyllur të hapur”: e rrethuar nga male të larta e të vështira, por njëkohësisht e çarë nga gryka strategjike që e lidhin me Matin, Mirditën, Kosovën, Pollogun dhe pellgun e Ohrit. Kjo e bën Dibrën jo një periferi të izoluar, por një nyje kalimtare, ku kanë qarkulluar njerëz, mallra, ide dhe ushtri. Këto korridore natyrore shpjegojnë pse treva ka qenë vazhdimisht e përfshirë në lëvizje ushtarake dhe ekonomike, por edhe pse ka ruajtur një kapacitet të lartë rezistence.

Në rrafshin ekonomik, analiza e raportit Malësi–Ultësirë zë një vend qendror. Frashëri e lexon këtë raport si një sistem komplementar që, në kushte normale, prodhon stabilitet shoqëror. Ultësira, me tokat aluvionale dhe ujërat e bollshme, përfaqëson bazën bujqësore, ndërsa Malësia, me kullotat dhe pyjet, garanton blegtorinë dhe burimet pyjore. Krizat historike, pushtimet e huaja, presioni fiskal dhe ushtarak e prishin këtë ekuilibër dhe shkaktojnë lëvizje demografike nga fusha në male. Kështu, historia e Dibrës shfaqet si një histori ciklike e prishjes dhe rivendosjes së ekuilibrit. Një dimension i rëndësishëm i “lenteve” të Frashërit është interpretimi social i kryengritjeve. Ai i sheh ato jo vetëm si reagime patriotike, por edhe si mekanizma socio-ekonomikë. Zbritjet e malësorëve në Ultësirë “me potere” nuk janë thjesht akte dhune, por përpjekje për të rimarrë tokën dhe për të rikthyer një rend ekonomik të cenuar. Kjo e zhvendos analizën nga heroizmi folklorik drejt një kuptimi më të thellë strukturor të konfliktit.

Në aspektin e parahistorisë dhe arkeologjisë, Frashëri mbështet një qasje të kujdesshme shkencore. Ai i sheh gjetjet arkeologjike jo si prova përfundimtare identitare, por si indikacione të proceseve të gjata kulturore: kalimin nga shoqëritë gjuetare-mbledhëse te ato bujqësore, bashkëjetesën e kulturave danubiane dhe adriatikase, si dhe depërtimin gradual të elementeve indoevropiane. Kjo qasje shmang absolutizimet dhe e vendos Dibrën brenda kontekstit më të gjerë ballkanik. Në vazhdim, vlera kryesore e leximit të Kristo Frashërit qëndron në aftësinë për ta ngritur historinë lokale në nivel interpretimi kombëtar. Dibra, në analizën e tij, nuk është një rast i veçuar, por një laborator historik ku shihen qartë mekanizmat e mbijetesës shqiptare: përshtatja ndaj mjedisit, elasticiteti ekonomik, rezistenca ndaj pushtimit dhe ruajtja e një identiteti të ndërtuar në ndërveprim të vazhdueshëm mes natyrës dhe historisë.

Model historigrafie dhe diskursi gjithëpërfshirës

Studimet e Kristo Frashërit ndaj trevës së Dibrës përfaqësojnë një model historiografie ku ndërthuren analiza gjeografike, struktura ekonomike, proceset etno-kulturore dhe dinamika politike në një sintezë të vetme interpretative. Ai nuk kufizohet në rrëfim kronologjik, por ndërton një kornizë analitike ku hapësira dhe historia funksionojnë si faktorë reciprokë formësues. Ky model qaset dhe ndalet tek historia si ndërveprim strukturash. Frashëri operon me një qasje strukturore. Për të, treva nuk është një njësi administrative, por një sistem historik i ndërtuar mbi konfigurimin natyror (male, lugina, gryka), organizimin ekonomik (bujqësi–blegtori), lëvizjet demografike, raportet e pushtetit. Ai e lexon historinë e Dibrës përmes kategorive të ekuilibrit dhe krizës. Kur raportet midis Malësisë dhe Ultësirës janë funksionale, kemi stabilitet; kur ato cenohen nga pushtimet apo presioni ekonomik, lind konflikt dhe migrim i brendshëm. Kjo metodë e largon analizën nga narrativat episodike dhe e vendos në planin e proceseve afatgjata.

Në një plan tjetër tek libri i tij studimor “Historia e Dibrës” (M&B 2016) ai ndalet tek gjeografia si faktor determinues historik. Një nga shtyllat themelore të analizës është gjeohistoria. Dibra paraqitet si një hapësirë e rrethuar nga barriera malore, por e përshkuar nga korridore natyrore strategjike. Këto gryka, drejt Matit, Mirditës, Kosovës, Pollogut e Ohrit, e bëjnë trevën një nyje lidhëse mes hapësirave shqiptare dhe ballkanike. Frashëri thekson se relievi nuk ka prodhuar izolim absolut, por një izolim relativ dhe selektiv. Në kohë paqeje, gryka kanë lehtësuar shkëmbimet; në kohë lufte, malet kanë shërbyer si mburojë. Kjo dualitet natyror ka krijuar një kulturë historike të rezistencës dhe vetëmbrojtjes.

Në planin ekonomik, analiza e tij është veçanërisht e artikuluar. Ultësira dibrane, me tokat aluvionale dhe sistemin hidrografik të Drinit të Zi, përfaqëson bazën bujqësore. Malësia, me kullota dhe pyje, përfaqëson bazën blegtorale dhe pyjore. Ky raport komplementar krijon një mikroekonomi rajonale të mbyllur, ku prodhimi dhe shkëmbimi brenda trevës sigurojnë vetëqëndrueshmëri. Por pushtimet e shpeshta, sidomos gjatë periudhave osmane, prishin këtë raport. Ultësira, si zonë më e ekspozuar ndaj kontrollit administrativ dhe ushtarak, pëson më shumë presion fiskal. Si pasojë, popullsia tërhiqet drejt Malësisë, duke e zhvendosur qendrën e gravitetit ekonomik. Frashëri e sheh këtë proces si ciklik: nga një trevë bujqësore-blegtorale, Dibra kthehet në një trevë blegtorale-bujqësore. Pra, prioritetet ekonomike ndryshojnë sipas kushteve historike.

Në analizën e tij, kryengritjet nuk trajtohen vetëm si akte patriotike, por si reagime socio-ekonomike. Zbritja e malësorëve në Ultësirë interpretohet si përpjekje për rivendosjen e ekuilibrit të humbur. Kjo qasje e zhvendos fokusin nga heroizmi folklorik drejt një analize strukturore të konfliktit. Kështu, historia e Dibrës bëhet histori e tensionit mes autonomisë lokale dhe autoritetit qendror të huaj. Malësia përfaqëson hapësirën e rezistencës; Ultësira – hapësirën e administrimit. Përplasja mes tyre është një reflektim i përplasjes mes strukturave vendore dhe pushteteve perandorake.

Në pjesën kushtuar periudhave parahistorike, Frashëri mbështetet në punën e arkeologëve si Adem Bunguri, duke ruajtur një ton kritik dhe të matur. Ai thekson nevojën e kërkimeve sistematike dhe të ndërdisiplinaritetit (arkeologji, antropologji, linguistikë historike). Sipas këtij leximi, Neoliti i hershëm dëshmon vendbanime sedentare me ekonomi bujqësore, Neoliti i mesëm dhe i vonë reflekton ndërveprim mes kulturave danubiane dhe adriatikase, Epoka e bronzit sjell konsolidimin e elementeve indoevropiane dhe formimin gradual të tipareve që më vonë do të identifikohen si ilire. Frashëri shmang përfundime të nxituara identitare. Ai e vendos Dibrën në kontekstin e proceseve të gjera ballkanike, duke theksuar bashkëjetesën dhe ndërthurjen kulturore.

Një aspekt i rëndësishëm është analiza e tranzicionit nga popullatat mesdhetare drejt atyre indoevropiane gjatë epokës së bronzit. Kjo nuk paraqitet si zëvendësim i menjëhershëm, por si proces gradual asimilimi dhe bashkëjetese. Në këtë kuadër, Dibra shfaqet si një zonë tranzicioni kulturor, ku elementet e reja bashkohen me substratin vendas. Kjo e forcon tezën e vazhdimësisë, jo të ndërprerjes. Në vazhdim, “lentet historike” të Kristo Frashërit ndërtojnë një model interpretimi ku historia lokale ngrihet në nivel paradigmatik. Dibra paraqitet si hapësirë e formësuar nga natyra, ekonomi e ndërtuar mbi komplementaritetin, shoqëri e strukturuar mbi rezistencën, kulturë e formuar nga ndërthurja dhe vazhdimësia. Studimi i tij dëshmon se historia e Dibrës nuk është periferi e historisë shqiptare, por një pasqyrë e përqendruar e saj. Në këtë prizëm, treva dibrane bëhet laborator ku mund të kuptohet mekanizmi i mbijetesës historike shqiptare: ekuilibri mes tokës, lirisë dhe identitetit.

Dibra në Antikitet, Penestia dhe Penestët

Analiza e trevës dibrane në Antikitet, ashtu siç paraqitet nga Kristo Frashëri, përbën një model të ndërthurjes së burimeve arkeologjike, toponimike dhe letrare antike, për të rindërtuar identitetin historik të një hapësire që për shekuj ka qenë nyje lidhëse mes Ilirisë, Maqedonisë dhe Epirit. Në mungesë të një korpusi të pasur burimesh të shkruara vendase, autori operon me atë që mund të quhet “metodë e rrethimit historik”: përmes gjetjeve materiale, dëshmive të autorëve antikë dhe vazhdimësisë së emërtesave në terren, ai kërkon të ndriçojë fytyrën etnike dhe politike të Dibrës së lashtë. Objektet e zbuluara në Gjoricë, Peshkopi, Muhurr, Grazhdan, Draj-Reç e pika të tjera, sëpata bronzi e tipit “shkodran”, maja heshtash, enë dyvegëshe, helmeta hekuri, stoli grash, hyjnë tipologjikisht në sferën e kulturës ilire. Ato dëshmojnë jo vetëm praninë e hershme të elementit ilir që nga fundi i epokës së bronzit, por edhe një zhvillim të brendshëm ekonomik e shoqëror gjatë mijëvjeçarit I p.e.s.

Vendbanime si Gjiteti i Bellovës apo Kalaja e Çukit në Grykën e Gramës tregojnë një vijimësi jetese nga periudhat pararomake deri në Antikitetin e vonë e Mesjetën e hershme. Qeramika e prodhimit vendas, pitosat për ruajtjen e drithit, peshat e vegjës, tjegullat dhe fragmentet e enëve të përdorimit të përditshëm flasin për një ekonomi të konsoliduar bujqësore e artizanale. Djegia e trupit të të vdekurit dhe përdorimi i urnave janë elemente që e lidhin këtë trevë me praktikën funerare ilire në përgjithësi. Në këtë plan, Frashëri e sheh Dibrën jo si periferi, por si pjesë aktive të hapësirës ilire, me tipare krahinore, por jo të izoluar.

Në shekullin II p.e.s. treva hyn në histori me emrin Penestia, ndërsa banorët quhen penestë. Referencat kryesore vijnë nga historiani grek Polibi dhe sidomos nga historiani romak Tit Livi në veprën e tij monumentale Ab Urbe Condita. Ai përmend “Penestianae terrae”, qytetet Uskana, Oené (Oaeneum) dhe Draudacum, si dhe lumin Artatus, duke i vendosur këto në kontekstin e luftërave maqedono-romake (170–168 p.e.s.). Debati historiografik ka qenë i mprehtë: a ndodhej Penestia në trevën e Dibrës apo në Pollog? Frashëri rreshtohet qartësisht në krahun e atyre që e lokalizojnë në Dibrën e sotme, duke ndjekur argumentet e udhëtarit anglez William Martin Leake dhe të studiuesit gjerman Georg Zippel. Sipas kësaj teze, pozita gjeografike e Dibrës – midis mbretërisë maqedone të Perseut dhe asaj ilire të Gentit – e bën atë nyjën e natyrshme të Penestisë. Përmendja e “Ilirisë së shkretë” (Ilyrici solitudines) nga Livi dhe Polibi, e lidhur me kalimin përmes malit Skardon (Sharrit), merr kuptim të ri kur lidhet me toponimet Lurë dhe Runjë, që në traditën vendase mbartin kuptimin “e shkretë”. Kjo ndërthurje mes filologjisë, toponimisë dhe gjeografisë është një nga pikat më të forta metodologjike të Frashërit.

Hipoteza më e rëndësishme e Frashërit është identifikimi i Uskanës me kalanë e Grazhdanit. Duke u mbështetur në përshkrimin e albanologut austriak Johann Georg von Hahn në veprën Reise durch die Gebiete des Drin und Wardar, ai argumenton se gërmadhat e një qyteti të madh në Grazhdan përputhen me përmasat dhe rëndësinë që Livi i atribuon Uskanës (urbs me rreth 10 000 banorë). Sipërfaqja prej rreth 34 hektarësh, muret me gjatësi afro 2760 metra, sistemi i kullave gjysmërrethore dhe katrore, si dhe pozita strategjike në ultësirën e Dibrës – në kryqëzimin e rrugëve që lidhin Ohërin, Shkodrën, Prizrenin dhe Perlepin e bëjnë këtë identifikim bindës në planin topografik dhe historik. Edhe pse mungojnë ende gërmime sistematike, argumenti i Frashërit është i ndërtuar mbi një logjikë të brendshme koherente: një qendër e tillë e madhe nuk mund të ketë lindur papritur në kohën romake; ajo duhet të ketë pasur një substrat pararomak, çka përkon me karakterin ilir të Penestisë.

Vlera e analizës së Frashërit nuk qëndron vetëm në përfundimet konkrete, por në mënyrën se si ai e lexon terrenin si dokument historik. Ai ndërton një urë mes burimeve antike dhe realitetit shqiptar, duke i shpëtuar si romantizmit nacionalist, ashtu edhe skepticizmit të tepruar kritik. Në debatin mes tezës së Pollogut dhe asaj të Dibrës, ai paraqet argumente gjeografike (rrugët e kalimit dimëror), politike (synimi i Perseut për të krijuar fqinjësi me Gentin) dhe strategjike (kontrolli i kalimeve drejt labeatëve), duke e bërë lokalizimin në Dibrë më të qëndrueshëm. Përmes “lentëve historike” të Kristo Frashërit, Dibra shfaqet si një hapësirë me identitet të konsoliduar ilir, me zhvillim ekonomik e urban para pushtimit romak dhe me rol strategjik në konfliktet ballkanike të shekullit II p.e.s. Penestia nuk është më një emër i paqartë në faqet e Livit, por një realitet i rrënjosur në terrenin dibran. Megjithëse disa çështje mbeten të hapura, veçanërisht identifikimi përfundimtar arkeologjik i Uskanës, Draudakut dhe Oeneut, analiza e Frashërit përbën një gur themeli në historiografinë shqiptare të Antikitetit. Ajo dëshmon se historia e trevave shqiptare nuk është periferi e rrëfimeve antike, por pjesë organike e tyre, e lexueshme për këdo që di të bashkojë burimin me terrenin, tekstin me gurin, emrin me kujtesën.

Lentet diskursive të Kristo Frashërit

Në trajtesën për Shekujt e sundimit romak. Fillimet e sundimit bizantin (395 p.e.s. – 170 p.e.s.), historiani Kristo Frashëri shfaq një metodologji që mund të quhet pa hezitim “optikë rikonstruktive”: ai punon me pak burime, por me shumë kujdes analitik, duke ndërtuar një tablo historike mbi fragmente, burime antike dhe dëshmi arkeologjike. Në qendër të analizës së tij është treva peneste, Penestiana terrae, që përkon me hapësirën dibrane. Duke pranuar varfërinë e burimeve, Frashëri nuk bie në tundimin e spekulimit të lirë; përkundrazi, ai ndërton argumentin mbi autoritetin e historianëve antikë si Titus Livius, Polybius, Strabo, Herodotus, Claudius Ptolemy dhe Pliny the Elder, duke i lexuar ata jo vetëm si kronikanë, por si dëshmitarë të një procesi të gjerë gjeopolitik.

Analiza e Frashërit mbi luftërat romako-maqedone (170–169 p.e.s.) është një shembull i leximit strategjik të burimeve. Ai e vendos Penestinë në një trekëndësh presioni: Lyhnidi (Ohri), Styberra maqedone dhe Shkodra ilire. Këtu ai shpjegon se përse Roma, në vend që të godiste drejtpërdrejt Maqedoninë, ndërhyri në Penesti: për të krijuar një “pykë” ndarëse midis mbretit maqedon Perseus of Macedon dhe mbretit ilir Gentius. Ky interpretim i tejkalon rrëfimet e thata të Tit Livit. Frashëri zbulon racionalitetin strategjik romak dhe kujdesin diplomatik të Gentit, duke rrëzuar idenë e lakmisë si motiv kryesor të hezitimit të tij. Në këtë mënyrë, ai e zhvendos analizën nga morali individual te logjika e shtetit dhe interesit territorial.

Episodi i Uskanës (kalaja e Grazhdanit) përshkruhet me tension dramatik nga Tit Livi. Frashëri, megjithatë, nuk mjaftohet me narrativën dramatike të sulmit dhe dështimit të Ap Klaudit; ai e përdor këtë episod për të treguar rolin strategjik të qytetit dhe përmasat e tij demografike. Uskana shfaqet si një qendër e rëndësishme urbane me 10 000 banorë, një fakt që dëshmon zhvillim ekonomik e shoqëror më të avancuar sesa heshtja e burimeve do të linte të kuptohej. Në këtë pikë, “lentet” e Frashërit zmadhojnë një fakt të vogël për të ndërtuar një përfundim më të gjerë: Penestia nuk ishte periferi e parëndësishme, por një hallkë kyçe në sistemin iliro-maqedon.

Një nga kontributet më të rëndësishme të Frashërit është analiza toponimike dhe etnike mbi kalimin nga emri antik Deboros/Deborus në Dibër. Duke iu referuar koordinatave të Ptolemeut dhe paralelizmit gjuhësor Debor–Dibër, ai argumenton për një vazhdimësi ilire të emrit. Ai kundërshton tezën e A. M. Selisçevit që e lidh emrin me sllavishten dobra, duke sjellë prova se forma Debor-os dëshmohet shumë shekuj përpara dyndjeve sllave. Për më tepër, ai vë në dukje përhapjen e toponimeve të ngjashme në hapësirën ilire, duke ndërtuar një argument që nuk është vetëm gjuhësor, por historiko-gjeografik. Kjo qasje tregon një ndërthurje të disiplinave: histori, arkeologji, gjuhësi historike dhe gjeografi antike. Frashëri pranon se periudha romake për Dibrën është e mbuluar nga një heshtje dokumentare. Megjithatë, ai gjen gjurmë në muret e kalasë së Grazhdanit dhe në rindërtimet administrative të Perandorisë. Ai e vendos trevën fillimisht në Provincën e Dytë Maqedone dhe më pas, në reformën e Diocletian, në juridiksionin e Epirit të Ri. Edhe këtu, ai shmang zbrazëtinë absolute: nga mungesa e burimeve, ai nxjerr përfundimin për izolimin relativ të krahinës, larg Via Egnatias dhe qendrave të mëdha politike.

“Historia e Dibrës” e Kristo Frashërit karakterizohet nga maturia, argumentimi i kujdesshëm dhe respekti ndaj burimit. Ai nuk ndërton mite, por as nuk pranon boshllëkun si fund të historisë. Përmes një leximi kritik të autorëve antikë dhe një vëzhgimi të kujdesshëm të terrenit, ai rikthen në hartën historike një trevë që burimet e kanë lënë në hije. Në këtë mënyrë, Dibra nuk del si një periferi e heshtur, por si një hapësirë ku u kryqëzuan interesat e Romës, Maqedonisë dhe Ilirisë, një pikë strategjike që, megjithë heshtjen e shekujve, ruajti vazhdimësinë e saj historike dhe emërore.

Dibra mesjetare në optikën e Kristo Frashërit

Në këtë pikë Kristo Frashëri shkon nga trashëgimia bizantine te rezistenca kombëtare. Në analizën e tij për Dibrën mesjetare, Kristo Frashëri ndërton një tablo historike ku ndërthuren vazhdimësia administrative, qëndresa shoqërore dhe transformimet politike të një treve periferike, por strategjikisht të rëndësishme në historinë shqiptare. Dibra shfaqet si një hapësirë ku ndryshimet e mëdha perandorake reflektohen më shumë në formë presioni sesa në përmbysje të menjëhershme të rendit ekzistues.

Me ndarjen e Perandorisë Romake në vitin 395, treva dibrane, si gjithë Iliria jugore, kaloi nën administrimin e Perandorisë Romake të Lindjes. Frashëri thekson se ky kalim drejt Perandorisë Bizantine nuk solli ndryshime të menjëhershme as në strukturat politike, as në rendin ekonomik apo shoqëror. Normat romake vazhduan të zbatoheshin për dy shekuj, ndërsa Dibra mbeti pjesë e provincës Epiri i Ri, të krijuar nga Dioklecian, me qendër Durrësin. Izolimi gjeografik i trevës e bën të varfër dokumentacionin historik, por Frashëri përdor burime indirekte për të rindërtuar panoramën. Rëndësi të veçantë merr veprimtaria ndërtimore e Justiniani, i cili përforcoi mbrojtjen e Ballkanit me një rrjet kështjellash kundër dyndjeve barbare. Referencat e Prokopi i Cezarese lejojnë lokalizimin e disa prej tyre edhe në territorin dibran, duke dëshmuar rëndësinë ushtarake të zonës.

Shekujt XIV–XV shënojnë hyrjen e Dibrës në një fazë të re historike, ku pushtimi serb i kohës së Stefan Dushani tronditi elitën feudale shqiptare. Synimi për zëvendësimin e bujarisë vendase dhe ndryshimin e përbërjes etnike hasi në rezistencë dhe mbeti i përkohshëm. Pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe (1355), feudalet shqiptarë rimorën kontrollin, duke sjellë në skenë familje të reja sunduese. Në Dibër, kjo periudhë shënon konsolidimin e Gropajve në Dibrën e Epërme dhe shfaqjen e Kastriotëve në Dibrën e Poshtme. Figura e Pal Gropës, e përmendur në dokumentin e Karl I Anzhuin (1273), dëshmon për rrënjët e hershme feudale të kësaj familjeje dhe për lidhjet e saj me pushtetin perëndimor.

Frashëri e trajton me kujdes depërtimin osman, duke theksuar përçarjen feudale shqiptare si një faktor lehtësues të pushtimit. Në Dibër, roli i Gjon Kastriotit dhe më pas ngritja e figurës së Gjergj Kastrioti Skënderbeu shënojnë kalimin nga një sundim lokal drejt një projekti politik kombëtar. Krijimi i vilajetit të Juvanili dhe më pas i sanxhakut të Dibrës tregon për rëndësinë administrative që osmanët i dhanë zonës. Megjithatë, regjistrat osmanë, të cilët Frashëri i përdor me mjeshtëri kritike, dëshmojnë një popullsi kryesisht shqiptare, pavarësisht pranisë së enklavave sllave, duke rrëzuar pretendimet për ndryshim thelbësor etnik. Gjatë epopesë skënderbegiane, Dibra shfaqet si një territor me rol aktiv në rezistencën e organizuar. Edhe pse burimet janë fragmentare, ato tregojnë për një shkrirje të “maleve” në një bashkësi politike dhe juridike më të gjerë. Në këtë kuadër, Frashëri vendos rëndësinë e së drejtës zakonore dibrane, të përmbledhur në atë që tradita e njeh si Kanuni i Skënderbeut, si shprehje e autonomisë dhe kohezionit shoqëror.

Analiza e Frashërit shtrihet përtej mesjetës, duke ndjekur vijimësinë e qëndresës dibrane në periudhat e mëvonshme: nga kundërshtimi i reformave centralizuese osmane, te përpjekjet për ringritjen e Lidhjes së Pejës, e deri te roli i Dibrës në Revolucionin e Qershorit 1924 dhe përplasjet me regjimin e Ahmet Zogu. Vrasja e Avni Rustemi shërben si katalizator moral edhe për demokratët dibranë, duke dëshmuar lidhjen e fortë të trevës me idealet përparimtare. Në “Historia e Dibrës”, Dibra mesjetare nuk paraqitet thjesht si një periferi e historisë shqiptare, por si një laborator ku testohen modelet e sundimit, rezistencës dhe vetëqeverisjes. Analiza e Kristo Frashërit shquhet për balancën midis burimit dokumentar dhe interpretimit kritik, duke e bërë Dibrën një shembull domethënës të qëndrueshmërisë historike shqiptare, nga Bizanti, te Skënderbeu dhe deri në sfidat e shtetit modern.

Duke konkluduar

Në tërësinë e saj, vepra “Historia e Dibrës” e Kristo Frashëri parë si aspektualitet diskursiv si lentet historike të Kristo Frashërit, përbën një ndër ndërmarrjet më të qëndrueshme të historiografisë shqiptare bashkëkohore për të parë të shkuarën jo si rrëfim linear faktesh, por si proces kompleks zhvillimesh politike, shoqërore, juridike dhe kombëtare. Titulli metaforik, “lente”, nuk është rastësor, ai nënkupton këndvështrime të shumëfishta, analiza të thelluara dhe rishikim kritik të burimeve, përtej narrativave të thjeshtuara apo të ideologjizuara. Në këtë vepër, historia shqiptare nga antikiteti ilir, periudha romake e bizantine, mesjeta feudale, epoka skënderbegiane, sundimi osman e deri te shtetformimi modern, paraqitet si një vijimësi qëndrese dhe transformimi. Figura qendrore si Gjergj Kastrioti Skënderbeu, proceset e formimit të elitave feudale, roli i së drejtës zakonore, përplasjet me perandoritë dhe sfidat e modernitetit trajtohen me maturi shkencore dhe me një ndjenjë të qartë përgjegjësie kombëtare.

Një nga meritat themelore të Frashërit qëndron në përdorimin kritik të burimeve bizantine, osmane, perëndimore, duke shmangur mitizimin e tepruar dhe njëkohësisht relativizimin e panevojshëm. Ai arrin të ndërtojë një histori që ruan dinjitetin kombëtar, pa rënë në romantizëm, dhe që mbështetet në dokument, pa u kufizuar në thatësinë arkivore. Në këtë kuptim, “Historia e Dibrës” e konsideruar me “lentet historike” mbetet një dialog mes faktit dhe interpretimit.

Po ashtu, vepra thekson vazhdimësinë e identitetit shqiptar nëpër shekuj, pavarësisht sundimeve të huaja, përçarjeve të brendshme apo trysnive ndërkombëtare. Kjo vazhdimësi nuk paraqitet si statike, por si proces përshtatjeje, rezistence dhe rindërtimi të vazhdueshëm. Në këtë prizëm, historia e trevave si Dibra, Mati, Kruja apo viset e tjera nuk mbetet periferi, por bëhet pjesë organike e mozaikut kombëtar. Në përfundim, “Historia e Dibrës” nuk mbetet thjesht një përmbledhje studimesh historike, por një kontribut i qëndrueshëm në vetëdijen historike shqiptare. Ajo i fton lexuesit, studiues, intelektualë apo qytetarë të interesuar, të shohin të shkuarën me sy kritik, por edhe me respekt; me racionalitet shkencor, por edhe me ndjeshmëri kombëtare. Kjo është forca dhe aktualiteti i veprës së Kristo Frashërit, një histori që ndriçon të shkuarën për të kuptuar më qartë të tashmen dhe për të reflektuar me përgjegjësi mbi të ardhmen.